4 Grunwaldzka Dąbrowska Drużyna Harcerska 
"Leśni ludzie" 
im. Janusza Korczaka

Hufiec Dąbrowa Górnicza
Chorągiew Śląska
   Związek Harcerstwa Polskiego

Słownik Staropolski - Polski

Słownik, cobyście znali, 
jako nasi oćce drzewiej gadali....

---  A  ---

Abigeatus – w dawnym prawie polskim: kradzież bydła z pastwiska
Abjuracja – w dawnym prawie polskim: odprzysiężenie, wyrzeczenie się własności. W sprawach religijnych. Wyraz ten miał znaczenie wyprzysiężenia się błędnej wiary.
Adumbrować – przyciemniać. U kiędza Skargi : „Toteż malarskie pędzle farbami adumbrują... „
Adziamski – w dawnej polszczyźnie: perski (od arabskiego wyrazu Adżem, oznaczającego Persję)
Afer – Afrykańczyk. 
Agrest – w dawnej polszczyźnie: kwaśne wino
Ajenda – modlitewnik 
Ambona – w kościele katolickim i protestanckim rodzaj kazalnicy usytuowany przeważnie po lewej stronie ołtarza od strony nawy. Budowana z kamienia, marmuru lub drewna. Często zdobiona;
Apostoł – w dawnej polszczyźnie: duży kielich do piwa, wina, miodu
Armet – rodzaj przyłbicy, która pojawiła się ok. 1420r. we Włoszech i cieszyła się wielkim powodzeniem wśród rycerstwa, głównie Europy Zachodniej. Jej popularność była spowodowana pomysłem dołączenia do mocno zaokrąglonego dzwonu dwóch płyt bocznych, które ochraniały policzki oraz brodę rycerza i zamykał się na jego podbródku za pomocą metalowego guza. Natomiast twarz chroniła zasłona w kształcie krótkiego dzioba zaopatrzonego w szparę wzrokową i otwory wentylacyjne. W Polsce hełmy typu armet nie były tak popularne jak w Europie Zachodniej. Być może wpłynęła na to powszechność salad, które z powodzeniem je zastępowały.
Armistycjum – w dawnej polszczyźnie: zawieszenie broni
Arsenał (zbrojownia) – murowany lub drewniany budynek w którym składuje się broń oraz zbroje;
Arumszmalc – w kuchni staroposkiej: potrawa z jaj sadzonych z przyprawami
Awuls – (z łac.) mały folwark oderwany od większej posiadłości, część gruntów oderwana od całości majątku.

--- B ---

Babizna – w dawnej polszczyźnie: dziedzictwo po babce.
Bachmistrz – przełożony nad górnikami, w kopalniach solnych podległy żupnikowi
Badawja – w dawnej polszczyźnie: dzielny rumak
Bagazja – (z tureckiego) gatunek dawnej tkaniny bawełnianej
Bajołap – człowiek uganiający się za nowinkami, plotkarz
Balista – machina wojenna przypominająca wielką kuszę;
Bałuk – więcej znany w zwrocie „na bałuku”, co znaczyłoby, że kto na czworakach chodzi, jako u Wacława Potockiego, gdy: „... pili szkaradnie; drugi że ledwo przylazł z zamku na bałuku”
Baron – w Europie Zachodniej termin ten był z początku synonimem słowa „wasal”. Książę był baronem króla, hrabia – baronem króla lub księcia, zaś rycerze – baronami swych seniorów. Dopiero w późnym średniowieczu „baron” stał się tytułem zamożnego wasala. 
Bastramy – (z tureckiego) w kuchni staropolskiej: mięso suszone
Baszta – wieża będąca częścią umocnień obronnych;
Bdła – grzyb (choć zda się, że więcej jako pośledniejszy grzyba gatunek)
Belka tęczowa – w kościele belka, na której umieszczony jest krucyfiks, figura Matki Bożej i św. Jana Apostoła. Belkę tę umieszcza się przeważnie w prezbiterium;
Bełt – pocisk do kusz znacznie krótszy, ale za to masywniejszy od strzał wypuszczanych z łuku. Składał się z krótkiego, przeważnie jesionowego drzewca, z drewnianych lub pergaminowych lotek i masywnego, metalowego grotu, wytwarzanego w co najmniej kilku odmianach. O jego kształcie decydowało przeznaczenie pocisku. I tak np. bełt zwany ognistym posiadał grot z zadziorami, które utrudniać miały wyrwanie wbitego pocisku. Pod grotem umieszczane nasączone smołą pakuły lub sznur konopny, który zapalano przed wystrzeleniem. Jeśli bełt wbił się w łatwopalne podłoże, spalić można było połowę wrogiego miasta lub twierdzy. Bełtów ognistych używano też czasami w polu, żeby wzbudzić lęk przeciwnika. Wykonane z pergaminu lub z cienkich deszczułek lotki niekiedy ustawiano skośnie, żeby spowodować obracanie się pocisku. Bywało jednak, że bełt był bez lotek, ale wówczas musiał być starannie wyważony, bo tylko to zapewniało mu stabilny lot. Bełty wyrzucano z kusz z bardzo dużą siłą, mogły więc przebijać nawet hełm przeciwnika. W takim przypadku postrzał bywał śmiertelny, ale nie zawsze. Postrzelony w głowę przez Polaków w czasie wojny trzynastoletniej wielki marszałek krzyżacki Erazm von Reitzenstein, grot w czaszce nosił przez 14 lat, po czym bez pomocy medyka wydobył go sobie podniebieniem. Grot ten znajdował się jako wotum w kościele św. Wojciecha na Sambi, ale zaginął w 1945 r. Kusznicy nosili bełty zwykle w kołczanach, które miały kształt cylindrów z zamykanym wieczkiem. Jednostką obliczeniową ilości bełtów była kopa lub też beczki, w których przechowywano albo gotowe już bełty, albo też nieosadzone jeszcze na drzewcach groty.
Białęga – drużyna
Białogłowa/niewiasta – kobieta
Bijanka – w kuchni staropolskiej: potrawa z migdałów, galarety, cukru, ryżu, rosołu i wędzonych ozorów, uważana za specjał stołu królewskiego i magnackiego.
Blanki (krenelaż) – zębate zwieńczenie murów i innych budowli obronnych, w którym prostokątne sterczyny (zęby) przeplatają się z prześwitami;
Brona – ciężka krata z drewna i żelaza, umieszczona w głównej bramie murów obronnych, podnoszona i opuszczana na linach albo łańcuchach;
Brzechwa – tylna część strzały, zaopatrzona w lotki zapewniające stabilność lotu;
Brzezina – trąby
Buhurt – (łac. burdicium, buhurdicium; franc. bohort; czes. kolba) – typ wczesnego turnieju rycerskiego polegający na popisach jeździeckich oraz na zmaganiach zespołowych i indywidualnych, które imitowały prawdziwą walkę. Pierwsze buhurty organizowano już w połowie XII w. najpierw w Niemczech i Francji, a później także w Anglii, Hiszpanii i we Włoszech. Były tak popularne, że z początku zanim przyjęło się francuskie turnier (od tego określenia pochodzi nasz polski – > turniej), wszystkie rycerskie rozgrywki turniejowe prawdopodobnie nazywano buhurtami. Niekiedy ograniczał się do konnej parady rycerzy, uzupełnionej starciami na tępą broń. Był rozrywką i ćwiczeniem szczególnie zalecanym młodym rycerzom i dlatego często odbywał się po ceremonii pasowania na rycerza. W porównaniu z innymi formami rozgrywek turniejowych był zabawą w miarę bezpieczną i zdaje się, że jego uczestnicy występowali nawet bez pancerzy. Walki odbywały się indywidualnie, parami lub w grupach. Używano różnej broni – kopii pozbawionych grotów, stępionych lub drewnianych mieczów, a nawet drewnianych maczug. Przed pojedynkiem na kopie ich drzewce zwykle podpiłowywano, żeby łatwiej się łamały. Celem takiej zabawy było skruszenie jak największej ich liczby. Nie wiadomo, czy buhurt był znany w Polsce, jednak opisy niektórych walk, które nazywa się gonitwą „na tępe” bardzo turniej taki przypomina.
Bukal – (z włoskiego), nazwa stosowana w Polsce do XVII wieku na określenie kielicha ozdobnego, używanego do kosztowniejszych win
Bukłak – pojemnik na wodę.
Buława – broń obuchowa o krótkim trzonku i kulistej głowicy; walczyło się nią podobnie jak maczugą; z czasem stała się w wojsku oznaką wyższych godności;
Buzdygan – maczuga o głowicy złożonej przeciętnie z sześciu do ośmiu tzw. piór, mocowanych na krótkim – początkowo drewnianym, później metalowym – trzonie. Pióra rozchodziły się od niego promieniście i miały najczęściej kształt graniasty, chociaż robiono również buzdygany z piórami zaokrąglonymi. Była to broń niewątpliwie pochodzenia wschodniego i niekiedy służyła też do ciskania. Rozpowszechniła się znacznie w Europie w okresie wędrówek ludów, a liczne jej odmiany z tamtych czasów spotyka się na rozległych przestrzeniach od Chin po Francję. W średniowieczu, zwłaszcza po okresie krucjat, buzdygan stał się istotnym uzupełnieniem podstawowej broni zaczepnej rycerz i służył do przełamywania ochrony zbroi płytowych. Dodatkowo w XIV w. nabrał też cech oręża ceremonialnego i na Zachodzie bywał znakiem królewskiej straży przybocznej. Z grubsza więc buzdygan podzielić można na bojowe, które pełniły funkcje znaku wojskowego lub też związane były z określonym przywilejem. Mogły na przykład zapewniać bezpieczny przejazd przez obcy kraj. Zachowały się liczne ślady użycia buzdyganu przez wojska polskie. W 1471 r. , w rocie pieszej niejakiego Marka, w buzdyk uzbrojony był Albertus Cipurna, propornik.

--- C ---

Cacha – w dawnej gwarze górników: chodnik w kopalniach
Cal – miara wzięta pierwotnie z szerokości wielkiego palca. Cztery cale stanowiły dłoń, sześć dłoni czyniło łokieć. Cal w rozumieniu obecnym to 1/12 stopy.
Cep bojowy – odmiana broni obuchowej złożona z dwóch elementów – dzierżaka i bijaka. Dzierżak trzymało się w ręku, zaś bijak – połączony z dzierżakiem za pomocą rzemieni lub metalowych ogniw – służył do zadawania ciosów. Średniowiecze znało dwa rodzaje cepów bojowych. Jeden był bronią piechoty. Miał długi drewniany dzierżak i drewniany, opleciony drutem lub taśmą metalową bijak zaopatrzony w kolce. Bronią jazdy był cep o dużo krótszym dzierżaku i bijaku w kształcie kuli najeżonej kolcami. Cepy bojowe piechoty pojawiają się w źródłach pod nazwą czepi, czepy lub tribius, tribulis i używane były m. in. przez piechotę polską biorącą udział w wyprawie na Śląsk w 1474 r.
Ceplik – (z niem. Zopf), warkoczyk noszony przez mężczyzn w czasach saskich
Cerkiew – świątynia obrządku wschodniego. Cerkwie posiadają wierni wyznania greko – katolickiego i prawosławnego;
Chachmeć – w XVII wieku tako zwano jakie mieśćce błotniste, sitowiem pokryte, na zasadzkę zdatne
Chasa, chaszcza – w polszczyźnie XVI wieku: tłum, motłoch, zgraja
Chorągiew – jednostka organizacyjna jazdy rycerskiej (każdy rycerz musiał wystawić swoją chorągiew, bądź służyć w innej chorągwi)
Chryja – (z greckiego) w szkołach staropolskich: wykład, rozprawa. Później wyraz ten nabrał znaczenia historii, awantury, przykrego zajścia i w tym znaczeniu jest znany i dziś.
Chrzcielnica – rodzaj tzw. czarki zrobionej z drewna, marmuru lub kamienia. Stosowana w świątyniach chrześcijańskich;
Cioty – podług staropolskiego zabobonu ludowego: złe duchy nasyłające myszy i wywołujące u ludzi kołtun. Wyraz „ciota” w osobie pojedynczej jeszcze w XIX i na pocz. XX wieku w niektórych częściach Polski stosowany był na oznaczenie czarownicy.
Czekan – broń zbliżona do nadziaka. Składał się z krótkiego – początkowo drewnianego, a później metalowego – trzonka oraz z osadzonego na nim żeleźca, które z jednej strony miało ostrze toporka, z drugiej zaś – młotek. Czekan nadawał się do przełamywania zbroi płytowej przeciwnika, często też, by zapobiegać ześlizgiwaniu się powierzchni młota z metalowych osłon płytowych zaopatrzono ją w rowki. Znany był już we wczesnym średniowieczu – posługiwali się nim wojownicy normańscy, którzy przybyli na tereny północnego Mazowsza z Rusi w XI w. W okresie późniejszym czekan służył zarówno jeździe, jak i piechocie, czasami posługiwano się nim też przy pracach obozowych. Podobnej broni używano także w Europie Zachodniej. Jej żeleźce miało z jednej strony topór, z drugiej – wydatny kolec, od góry zaś całość zakończona była grotem. Oręż ten łączył cechy nadziaka oraz czekana i obecnie nazywany jest toporkiem rycerskim. W iluminowanej kronice berneńskiej z 1485 r. znajduje się ilustracja, która przedstawia bitwę pod Grunwaldem. Jeden z rycerzy walczący po stronie polsko – litewskiej trzyma w ręku taki właśnie toporek.
Czerepica – w polszczyźnie XVIII wieku: dachówka.
Czołdar – (z tureckiego) pokrowiec z kosmatej wełny do nakrywania koni, nazwa używana w Polsce w XVII wieku.
Czworodroże – skrzyżowanie dróg
Czworosowity – czyli poczwórny, a ściślej złożony we czworo
Ćwik – gra hazardowa w karty, wprowadzona za Stanisława Augusta

---  D  ---

Daga – (z łac.) puginał, szpada nieduża znana w polskim średniowieczu jako broń zdradziecka, nie używana przez rycerzy, godna zbójów
Daraj – pstra kitajka turecka, upowszechniona za króla Jana III Sobieskiego.
Darda – (z włoskiego) włócznia, oszczep, pocisk
Dąbrowa – pierwotnie: dół zarosły, zarośla. Dopiero później wyraz ten nabrał znaczenia gaju dębowego.
Demeszka – szabla turecka ze stali damasceńskiej
Derdołek – dawna pogardliwa nazwa drobnego szlachcica.
Deresz – nim się to słówko stało synonimem konia maści siwej, oznaczało ławę na której kary cielesne wymierzano
Dętki – kolorowe paciorki szklane, noszone przez Polki na szyi w czasach Stanisława Augusta.
Dłoń – dawna miara długości, szósta część łokcia licząca ok. czterech cali
Długi łuk – duży łuk bojowy, zwykle wysokością dorównujący wzrostowi człowieka, silny i daleko niosący;
Domężna – w dawnej polszczyźnie: panna na wydaniu
Donżon (stołp) – wysoka budowla obronna stojąca w obrębie murów i innych umocnień zamku, zazwyczaj będąca siedzibą właściciela zamku i ostatnim punktem oporu podczas obrony;
Dreznar – (z niem.) w polszczyźnie XVI w. rzemieślnik tokarz
Drojet – tkanina wełniano – lniana pośledniejszego gatunku, używana w Polsce za czasów saskich.
Drwa – w polszczyźnie XVI i XVII wieku znaczyło to mowę niesmaczną lub pisma obelżywe.
Dziedziniec – obszar w obrębie murów zamkowych;
Dzwonnica – wolnostojąca lub przybudowana do kościoła wieża z dzwonami. Zazwyczaj szalowana deskami z izbicą na górze, gdzie wiszą dzwony;

---  E  ---

Edukt – w dawnym prawie polskim; postępowanie mające na celu stwierdzenie czyichś praw do danego klejnotu szlacheckiego. Takie świadectwo wydawała szlachta podczas sejmiku, miało ono wówczas moc dowodu niezaprzeczalnego.
Egzempcja – zawieszenie wyroków kryminalnych przez hetmana na tych, którzy podczas wojny służyli pod jego buławą.
Egzorta – przemówienie kapłana nad trumną, skierowane do uczestników pogrzebu.
Egzulanci – wygnańcy, ale pod tym pojęciem rozumiano szlachtę mającą dobra w okolicach odstąpionych w XVIII wieku traktatami Moskwie. W zamian szlachta ta miała otrzymać uposażenie z dóbr królewskich. 
Elear (także elier lub halier) – harcownik poprzedzający wojsko przed bitwą, ochotnik, wyzywający przed bitwą nieprzyjaciela na indywidualny bój. Elearami zwano w Polsce najprzedniejszą jazdę.
Emulusowie – w dawnych szkołach polskich: dwaj uczniowie współzawodnicy, którzy usiłowali prześcigać się wzajemnie w postępach. Emulusów wyznaczali nauczyciele, przyczyem dzielili w tym celu całą klasę na pary.
Ewazja – w dawnym prawie polskim: odparcie zarzutu, czyli usprawiedliwienie się przed sądem lub upadek sprawy sądowej skutkiem niestawienia się pozywającego
Ewent – w dawnej polszczyźnie: wynik
Ewokacja – w dawnym prawie polskim; pozwanie przed niewłaściwy sąd

---  F  ---

Facambuł – w dawnej polszczyźnie: gruboskórny głupiec
Fafałek – w dawnej polszczyźnie: ozdoba złota lub srebrna, wisząca przy ubraniu
Falandysz (także falendysz) – sukno holenderskie grube i ciężkie, używane w Polsce w XVII wieku.
Falsarucha – w XVI wieku tak określano bogate, zbytkowne stroje
Fałdysztor – (z łac.) w polszczyźnie XVI w.: klęcznik
Famulus – w średniowiecznej polszczyźnie: giermek, pachołek. W późniejszych czasach zwano tak wiernego sługę artysty lub literata.
Faryna – rodzaj gry w kości, wprowadzonej w XVI w przez wędrownych kramarzy. Prawo do rzutu nabywało się za jaką opłatą, a za wyrzucenie określonej liczby oczek, grający wygrywał jakiś drobiazg, mało cenny. Że się nadto gra ta upowszechniła, wielkie straty ludności najuboższej czyniąc, zakazano jej w Polsce całej już w 1611 roku. 
Faszyny – wiązki wikliny lub gałązek drzew wykorzystywane do budowy grobli;
Felonja – z łac. wyraz w dawnej polszczyźnie używany na określenie wiarołomstwa, sprzeniewierzenia się.
Foralja – w dawnej polszczyźnie: opłaty targowe w miastach
Forgocza – (z węg.) pęta na konie
Fosa – rów otaczający mury obronne i będący częścią umocnień, suchy lub wypełniony wodą;
Frymark – (z niem. Freimarkt) zamiana przedmiotów jeden na drugi, przeważnie ze szkodą jednej ze stron. W prawie polskim frymarkiem nazywała się zamiana dóbr królewskich na prywatne, przy której nieraz następowała dopłata. Kilka ustaw jeszcze od XVI wieku nakazywało baczne Rymarków rewidowanie, wszelako powszechnie mniemamo, że frymark de facto szastanie dobrem królewskim znaczy, od czegoż zresztą i słówko „frymarczyć” się zrodziło.
Furjer – w dawn. wojsku polskim: pomocnik kwatermistrza pełniący czynności gospodarcze w kompanii.

---  G  ---

Galizant – w dawnej polszczyźnie: stronnik Francuzów
Garnczkowy hełm – średniowieczny hełm zamknięty, charakterystyczny głównie dla XIII w. , jakkolwiek używano go jeszcze w wieku XIV. Zrobiony był z płyt żelaznych, które łączono nitami i wzmacniano obręczami. Opatrzony podłużnymi szparami wzrokowymi i okrągłymi otworami wentylacyjnymi miał z początku denko płaskie, a później – kopulaste. Hełm był wewnątrz wyściełany filcem lub grubą tkaniną, ale noszono go zwykle na filcowym czepcu. Zapewniał pełną ochronę twarzy, jednak była to konstrukcja o wątpliwej doskonałości. Wąska szpara wzrokowa ograniczała pole obserwacji, niewielkie otwory wentylacyjne utrudniały oddychanie, a liczne łącza i skomplikowana budowa sprawiły, że był bardzo ciężki i bardzo kruchy. Dodatkową wadą był płaski wierzch, po którym ostrze miecza nie ześlizgiwało się. Słabe strony hełmu garnczkowego dostrzeżono już w XIII w. , ale nadal pozostawał w użyciu, m. in. dlatego, że znakomicie nadawał się do prezentacji barw i znaku herbowego. Było to zresztą konieczne, skoro zakrywał on całą twarz i identyfikacja właściciela możliwa była tylko dzięki charakterystycznym dla niego oznaczeniom i barwom. Początkowo płaski, później kopulasty szczyt hełmu tworzył doskonałą podstawę dla zamontowania klejnotu, który często uzupełniano różnymi fantastycznymi dodatkami jak kity, pióropusze lub rogi. W XIV w. niedoskonałości hełmu garnczkowego wyeliminowały go z pól bitewnych. Stał się wyłącznie elementem zbroi paradnych i turniejowych, jakkolwiek przez pewien czas starano się jeszcze usunąć jego ułomności, żeby był przydatny w boju. Zaopatrzono go w kopulasty szczyt i przedłużono mu ścianki, żeby jego ciężar spoczywał rycerzowi na ramionach, a nie na głowie. W ten sposób narodził się hełm wielki, który zastąpił hełm garnczkowy tam, gdzie jeszcze był używany, czyli na paradach, turniejach i pogrzebach.
Gąska – w dawnej polszczyźnie: bułeczka pszenna lub żytnia. Pochodzenie nazwy od dawnej tradycji nadawania tym bułkom kształtu ptaków.
Gbit – (z niem. Gebiet) – obwód, okrąg
Gdanisko (Dansker) – w zamkach krzyżackich wystająca poza obręb murów wieża połączona mostem, służąca za zamkową toaletę;
Gidyja – (z tureckiego) pogardliwa nazwa szkapy
Gierka – w dawnej polszczyźnie: kobieta lekkiego prowadzenia. Wyraz utworzony od imienia własnego Gertruda.
Giermek – chłopiec z rodziny szlacheckiej, służący rycerzowi. Z czasem mógł być pasowany na rycerza
Gizd – w dawnej polszczyźnie: człowiek nieporządny, niechluj
Głum – w dawnej polszczyźnie: niedola, poniewierka.
Gmerk, Gmyrek – znak dowolnie używany przez mieszczan dawnej Polski na odróżnienie rodu od rodu. Znak ten żadnych przywilejów nie dawał.
Gombica – rodzaj naszyjnika ze sznurkami i świecidłami, noszonego przez Polki w XVII wieku
Gonitwa – czyli inaczej konny pojedynek na kopie, odpowiednik francuskiego turnieju „la joute”. W zależności od rodzaju używanych w turnieju kopii wyróżniano gonitwy „na tępe” i „na ostre”. Kopie „tępe” pojawiły się na początku XIII w. i tym różniły się od „ostrych”, że miały grot podobny do małej korony o kilku obróconych ku przodowi masywnych, krótkich kolcach. Zasady tych rozgrywek były różne, najbardziej jednak znaną ich formą był pojedynek dwóch rycerzy, którzy ustawiali się naprzeciw siebie, po czym na dany znak ruszali ku sobie kłusem, pochylając trzymane w ręku kopie. Na krótko przed uderzeniem puszczali wierzchowce w galop, żeby zwiększyć siłę ataku. Kopią należało mierzyć w tarczę przeciwnika, by siłą uderzenia wysadzić go z siodła. Kiedy nikomu to się nie powiodło, przeciwnicy zawracali, po czym ponawiali atak nawet kilkakrotnie. Przeciwnik wyrzucony z siodła przegrywał i odpadał z rozgrywek, jeśli jednak żaden nie spadł, o zwycięstwie decydowali sędziowie turniejowi. Gorzej, gdy obaj spadli. W takim wypadku pojedynek musieli kontynuować pieszo, przy czym do ich wyboru zależał rodzaj broni. Zwykle był to miecz lub topór. O wygranej decydowało zranienie albo zmęczenie przeciwnika. Kiedy obaj przeciwnicy zmęczyli się w jednakim stopniu, wówczas o wszystkim znów decydowali sędziowie. Pojedynki trwały nieraz długo. Przykładu dostarcza walka stoczona przez Jakuba z Kobylan z Anglikiem przybyłym na dwór królewski w Krakowie, tutaj jednak kolejność była nieco inna. Zaczęło się od pojedynku na topory, a gdy ten nie przyniósł rozstrzygnięcia, doszło do „ćwiczenia z kopią”. Walka zakończyła się, gdy „ów Anglik nie bez podstępu chcąc bok Jakubowi przeszyć ostrzem włóczni, uderzył mocno swą kopią w środkową przegrodę, a siłą zamachu wyrzucony z siodła, wyłamał sobie łopatkę i dalej walczyć nie był w stanie”. Przegrodą, w którą Anglik uderzył, była bariera rozdzielająca przeciwników. Do walk turniejowych wprowadzono ją – na wzór włoski – dopiero w XV w. Wtedy gonitwy indywidualne lub parami były zwykle częścią rozgrywek turniejowych. Rycerze najczęściej sami wyzywali się na pojedynki. Zrobić to można było przed przyjazdem na turniej i za pośrednictwem herolda. Jeśli jednak wyzwanie składano już w trakcie rozgrywek, wówczas stawało się to bardziej skomplikowane: na szrankach zawieszone były tarcze wszystkich rycerzy biorących udział w rozgrywkach. Każdy z nich wybierał sobie przeciwnika w ten sposób, że kopią trącił tarczę z jego herbem. Wyznaczał przy tym rodzaj pojedynku. Jeśli tarczę trącił grotem kopii, znaczyło to, że chce gonitwy „na ostre”, jeśli zaś drzewcem, wyzwanie dotyczyło gonitwy „na tępe”.
Gonitwa do pierścienia – powszechny w Europie rodzaj rycerskich ćwiczeń sprawnościowych, będący zwykle częścią rozgrywek turniejowych. Galopujący rycerz trafić musiał końcem kopii w środek pierścienia lub w sam pierścień zawieszony na drewnianym słupie lub na zatkniętej w ziemię kopii. Czasami, dla utrudnienia, pierścień miał kształt dwóch różnej wielkości kręgów umocowanych jeden w drugim. Do ćwiczeń tych wprowadzono formę współzawodnictwa polegającą na tym, że stanowiło kilku jeźdźców. Ustawieni w rzędzie szarżowali kolejno i starali się trafić kopią
Gościństwo – w dawnej polszczyźnie: wychodźstwo, pielgrzymowanie
Gotycka zbroja – typ zbroi płytowej, wypracowany przez południowoniemieckie warsztaty płatnerskie w Norymberdze, Insbruku, a zwłaszcza w Augsburgu. Nazwa jest jak najbardziej trafna, bowiem zbroje te mieściły w sobie sporo cech charakterystycznych dla sztuki niemieckiego późnego gotyku. Zbroja była mocno wcięta w pasie, miała też rozbudowane kanciaste naramienniki i nałokcice. Z kolei trzewiki płytowe miały niezwykle długie nosy. Powierzchnię zbroi gotyckiej zdobiły wąskie, promieniście rozchodzące się żłobkowane rowki oraz mosiężne oblamowania niektórych blach. Do tak skonstruowanej zbroi znakomicie pomadował hełm typu salada. Zbroja gotycka cieszyła się w Polsce sporym powodzeniem, ale nie znaleziono jak dotąd kompletnego jej egzemplarza. W Spytkowicach odkryto jedynie mocno zdeformowane fragmenty naręczników i szorcy. Na szczęście przetrwało wiele wizerunków tej zbroi. Widoczne są m. in. w dziełach Wita Stwosza.
Gruca – (z niem.) kasza
Guby – w dawnej polszczyźnie: fałdy u sukni

---  H  ---

Haby – w dawnej polszczyźnie: sprzęty domowe, odzież , bielizna
Hajduk – (z węg.) pierwotnie zbieg z Serbii tureckiej, osiedlony w Polsce . Z hajduków formowano w XVI wieku oddziały lekkiej piechoty, uzbrojonej i przyodzianej z węgierska. Z czasem, że magnatów wielu werbowało hajduków do pałacowych straży, poczęto ich liczyć między służbę, nawet i pokojową. Ode końca XVIII wieku hajduk oznaczał już jeno jakiego sługę niższego na wielkopańskim dworze.
Hajtar – (z węg.) w polszczyźnie XV i XVI wieku: leniwy czeladnik
Halabarda – broń biała na długim drzewcu, o grocie złożonym z siekiery, ostrzy i żaka;
Halaspas – (z włoskiego), w polszczyźnie XVII wieku: krotochwila, żart
Hamał – ( z tureckiego) w XVI i XVII w. tragarz, człowiek noszący ciężary
Hełm – ochrona na głowę
Herb – znak rozpoznawczy umieszczany także na tarczy
Hiberna – leże zimowe, na które wojsko stawało w dobrach królewskich lub duchownych. Od połowy XVII w. nazywano tak podatek stały, płacony przez kmieci królewskich i duchowieństwo na utrzymanie wojska w zimie, zniesiony przez Stanisława Augusta
Hładon – (wyraz ruski) koń wielkiej urody; dzielny wierzchowiec.
Holik – w polszczyźnie XVII w.: pachołek, drab
Horodniczy – urzędnik ziemski na Litwie, niższy od cześnika, a wyższy od skarbnika, pełniący funkcje starosty grodowego i komendanta twierdzy.
Hostia – chleb używany do sprawowania Eucharystii; pierwotnie okrągłe chleby później zastąpione opłatkiem; prawosławnym odpowiednikiem hostii jest prosfora, wypiekana z chleba kwaszonego;
Hulgród – w dawnej polszczyźnie: wielkie sanie
Hurdycja – drewniany ganek na wieży, z którego podczas oblężenia rzucano kamienie, smołę itp. Od XV w. budowano już hurdycje murowane.
Husak – dyby na szyję
Hynszt – (z niem. Hengst – ogier) w polszczyźnie XV wieku: koń

--- I  ---

Ikona – obraz przedstawiający Matkę Bożą, Chrystusa lub świętego;
Ikonostas – w kościołach obrządku wschodniego rodzaj przegrody oddzielającej sanktuarium od nawy, pokryta ikonami; zaopatrzony w troje drzwi: dwa boczne (tzw. diakońskie) i środkowe (tzw. carskie wrota)
Ilata, illata – w dawnej polszczyźnie: posag wzięty za żonę, wiano
Imaniec – w dawnej polszczyźnie: jeniec
Ingiernina – strój kobiecy według mody szwedzkiej, używany w czasach Jana Kazimierza Infima – najniższa klasa w dawnych szkołach polskich, w której głównie uczono podstaw gramatyki łacińskiej.
Inkursja – w dawnej polszczyźnie: napad.
Instrument – oprócz dzisiejszego znaczenia, oznaczał także dokument lub list urzędowy
Intraty – dochody
Intromisja – inaczej: wwiązanie – akt prawny wprowadzenia nowego właściciela w posiadanie dóbr. Intromisji dokonywał woźny sądowy w obecności dwóch szlachciców, do wykreślania granic przyzywano sąsiadów. Większość zabiegów czynionych przez Gerwazego, w „Panu Tadeuszu” wokół zamku Horeszków na rzecz Sędziego, to właśnie dążenie do intromisji.
Intymacja – w dawn. prawie polskim: powstrzymanie wyroku pierwszej instancji sądowej przez odwołanie się do drugiej; apelacja.
Ips, Ipsym – gatunek małmazji, w XVII wieku wyrazu tego używano na oznaczenie fałszowanego wina. Później, per analogiam na wszelki fałsz słowa tego rozciągnięto.
Iścizna – w dawnej polszczyźnie: kapitał, gotówka
Izbice – skrzynie z bali wypełnione ziemią lub kamieniami, zatapiane w wodzie, lub trzęsawisku, na których dopiero wznoszono właściwe budowle.

---  J  ---

Jadowizna – w dawnej polszczyźnie: jędza
Jaktor – w dawnej polszczyźnie: handlarz
Jałat – (wyraz serbski) w dawnej polszczyźnie: błazen, nicpoń
Jedenasta godzina – określenie oznaczające pewien sposób budowania dworów, tym charakterystyczne, że ich fronton był oświetlany pełnym słońcem w porze południowej.
Jednacz – w dawn. prawie polskim: rozjemca, sędzia polubowny
Jednoradek – suknia męska, sięgająca za kolana, z prostego sukna, używana przez szlachtę w XVIII w.
Jedwabnica – nazwa stosowana w dawn. Polsce do każdej tkaniny jedwabnej. Dawny polski obyczaj nakazywał owijanie pism królewskich w jedwabnicę.
Jedykuł – zamek o siedmiu wieżach w Stambule, przeznaczony przez Turków na więzienie dla znakomitszych jeńców. Miejsce śmierci wielu polskich brańców.
Jelca, jedlca – w dawnej polszczyźnie: osłona rękojeści przy szabli, szpadzie, kordzie i in. białej broni
Jenka – w dawnej polszczyźnie: branka, niewolnica
Józefki – ubiór zwierzchni kobiecy z czasów Sobieskiego
Julep – w dawn. polszczyźnie: słodki, gęsty lek
Junkiery – wstążki, ozdoby stroju kobiecego
Jużyna – (z niem. Jause) w polszczyźnie XVI i XVII wieku drugie śniadanie lub podwieczorek.

---  K  ---

Kabak – (z ruskiego) karczma, szynk
Kalata – w dawnej polszczyźnie: łoże w stajni, przeznaczone dla czeladzi.
Kalenica – złączenie dwóch spadów dachu. W świątyniach katolickich krzyżują się w transepcie. Kalenice mogą być jednopoziomowe (równy poziom dachu nad nawą i prezbiterium) lub dwupoziomowe (wyższa nad nawą i niższa nad prezbiterium). Do wyjątków należą trzykalenicowe dachy kościołów w Sołku (woj. łódzkie) i Brzezince (woj. opolskie);
Kampust – w dawnej polszczyźnie: maślanka i kwaśne mleko
Kaseton – drewniany lub murowany sufit z wnękami (tzw. kasetami – stąd nazwa) w których umieszczano rzeźby lub malowidła;
Katapulta – machina wojenna miotająca pociski, wykorzystująca energię skręconych lin konopnych lub jelit zwierząt. Rodzajem katapulty był onager (mangonela), wyrzucający pociski kuliste.
Kijaki – dawna nazwa włościan z okolic Krakowa, pochodziła od kija, na którym przynosili na jarmarki kiełbasy, słoninę itd.
Klaskany – dawny taniec polski
Kłomia, kłomica – sieć rybacka
Kociubicha lub Kociurbycha – taniec staropolski z przyśpiewkami
Kolczuga – giętka zbroja z plecionych metalowych pierścieni, zakładana pod zbroję.
Komenty – (z łaciny), w dawnej polszczyźnie: babskie wymysły, plotki.
Kompasja – w dawnej polszczyźnie: litość.
Kopuła (bania) – rodzaj pokrycia dachu obiektu stosowany przeważnie w cerkwiach i wieżach kościelnych. Kryte blachą lub gontem;
Korczak – w dawnej polszczyźnie: duży kubek do picia
Korczaki – w dawnej polszczyźnie: ziemniaki
Korydon – (od imienia własnego), w polszczyźnie XVII w: kiep, głupiec
Kotewka – żelazna „gwiazdka” złożona z czterech rozstawionych kolców, rzucana na ziemię w celu zranienia końskich kopyt i stóp żołnierzy;
Kretales – w dawnej polszczyźnie: datek na wydatki szkolne
Krewniaczka – kuzynka
Kruchta – rodzaj przybudówki do budynku, gdzie jest wejście. W kościołach może znajdować się pod wieżą lub być przybudowanym do niej;
Krucyfiks – krzyż, na którym wyobrażony jest Chrystus;
Kusza – ręczna broń miotająca, rodzaj mechanicznego łuku; z kuszy strzela się bełtami.

---  L  ---

Leśnobożec – zaliż ów nie udatniejszy nam niźli „faun” zamorski?
Lędźwica – nerka. W Biblii Królowej Zofii z 1455 czytamy: „Dwie lędźwicy z łojem swym zakadzi na ołtarzu”
Lice – w dawn. prawie polskim: przedmioty służące za dowód dokonania zbrodni, kładzione przed oczy obwinionemu, przedmiot winy, corpus delicti.
Licowy rok – sądzenie przestępcy, schwytanego na gorącym uczynku
Loch – podziemne więzienie zamkowe;
Luba – ukochana
Luita – w dawnej polszczyźnie: kara pieniężna

---  Ł  ---

Łaja – w dawnej polszczyźnie: sfora psów
Łańtuch – w dawnej polszczyźnie: grube płótno
Łgarz – kłamca
Łogosz – (z węgierskiego) w dawnej polszczyźnie: koń lejcowy doprzęgany
Łut (także Łót) – waga stanowiąca 32–gą część funta. Oznaczał też próbę srebra, gdyż grzywna dzieliła się na 16 łutów.

---  M  ---

Machikuła – kamienny ganek u szczytu murów, wystający z lica ściany i zaopatrzony w otwory w podłodze, przez które obrońcy miotali pociski i wylewali na wroga gorące płyny. Machikułami nazywano też otwory w suficie nad przejściem bramnym, również przeznaczone do rażenia nieprzyjaciela pociskami i wylewania gorących cieczy. Taki otwór bywa także nazywany smolnym nosem lub (z angielskiego) – mordercza dziurą;
Machina wojenna – duże urządzenie, zwykle zbudowane z drewna i innych materiałów oraz wyposażone w koła, wykorzystywane do działań wojennych w starożytności i średniowieczu; Machinami wojennymi były m. in. balista, taran, trebusz, katapulta i wieża oblężnicza;
Machlerz – pośrednik w kupnie, więcej pejoratywnego znaczenia, jako u Bielskiego czytamy napomnienie, że „przekupniom i machlerzom nie trza się dać zwodzić”. Z czasem już całkiem jednoznacznie machlerz oszusta i szalbierza znaczył...
Machram – gatunek tkaniny tureckiej, używany w dawnej Polsce
Magierka – czapka węgierska, częstokroć ozdabiana piórem, popularna za czasów Stefana Batorego, zwana też batorówką.
Magna bestia – w dawn. kuchni: pieczyste z łosia
Makuła – plama, zmaza, takoż i w przenośni jako u księdza Wujka : „... kościół nie mający makuły ani zmarski żadnej... „
Maślacz – ulubione w dawnej Polsce słodkie, gęste wino węgierskie
Maża (także mazia) – wóz kryty budą, używany w dawnej Polsce do przewożenia towarów.
Meczet – świątynia wyznawców Islamu;
Mentyk – kaftan wojskowy należący do umundurowania huzarskiego, narzucany (nie ubierany) na lewe ramię, inaczej mętel.
Miecz – obustronna broń sieczna, używana przez rycerzy
Miszkulancja – w kuchni staropolskiej (najczęściej jednak klasztornej): zupa z jarzyn i mięsa, zaprawiona śmietaną.
Mizaret (minaret) – w islamie wieża przylegająca do meczetu, z której zwoływani są wierni na nabożeństwa;
Most zwodzony – ruchomy most, wedle potrzeby podnoszony i opuszczany; w budowlach obronnych przerzucony przez fosę przed główną bramą;
Mur kurtynowy – odcinek muru między dwiema basztami;

---  N  ---

Nacios – nacięcie na drzewie, stanowiące znak graniczny pomiędzy dobrami dwóch właścicieli
Nadbaba – w dawnej polszczyźnie: prababka
Nakolanek – zakładany na kolano, chronił kolana
Naliczek – rodzaj maski na twarz dla osłony od wiatru i słońca, używanej przez kobiety polskie w XVII w; w zbroi rycerskiej część szyszaka zasłaniająca twarz
Nie godzi się – nie wskazane jest/ jest zabronione
Niestane – w dawn. prawie polskim: kara za niestawienie się w sądzie w oznaczonym terminie.
Niewiejski – od „niewieśćski”, nie od wiejskości zaprzeczenia: niewieści i z przeproszeniem: kobiecy, aliści jeno w naszym dzisiejszym kobiecości jako płci pojmowaniu. . .
Nowinne – w dawnej Polsce: dary udzielane przez panów krewnym lub dworzanom za przyniesienie dobrych wieści.

---  O  ---

Obalisty – chylący się ku upadkowi, zrujnowany
Oczkowe – dawny podatek płacony przez bartników od każdego ula.
Odgaić – w dawnej prawie polskim: wypędzić kogoś z miasta lub wsi. Wg prawa chełmińskiego karze tej podlegały osoby nieposłuszne urzędnikom
Odstajny list – świadectwo, wydawane w dawnej Polsce słudze przy opuszczaniu służby.
Odumarszczyzna – danina spadkowa z jednej sztuki bydła, płacona w królewszczyznach po śmierci każdego kmiecia na rzecz króla.
Ołtarz – miejsce kultowe służące składaniu ofiary, znane w większości religii;
Omiecek – w dawnej polszczyźnie: pole nieuprawne, nieużytek
Optypaty – w kuchni staropolskiej: paszteciki podawane bezpośrednio po zupie
Organy – instrument manualny stosowany przeważnie w aulach, kościołach i synagogach reformowanych;
Otwór strzelniczy – wąski otwór w murze obronnym lub ścianie baszty bądź zamku, przez który wypuszcza się strzały i bełty;

---  P  ---

Paciara – w kuchni staropolskiej: zupa z klusek na mleku
Paduch – w dawnej polszczyźnie: łotr, nikczemnik
Palisada (częstokół, ostrokół) – rodzaj wczesnego umocnienia w postaci ściany z grubych, zaostrzonych pali, wkopanych w ziemie jeden tuż obok drugiego;
Pasynek – w dawnej polszczyźnie: praprawnuk
Pekulat – kradzież grosza publicznego. Za Piastów kary za pekulat wyznaczał król, później już trybunały.
Pienny – w dawnej polszczyźnie: sporny, dochodzony sądownie
Pierzaja – w dawnej polszczyźnie: szereg domów stanowiących jedną stronę ulicy.
Pochłapka – w kuchni staropolskiej: zupa kartoflana z kluskami
Poddomie – w dawnej polszczyźnie: suterena
Podkop – podczas oblężenia sposób na zniszczenie części murów obronnych budowli;
Portugiera – w kuchni staropolskiej: legumina z jabłek na winie
Poturmak – w dawnej polszczyźnie: renegat, który przyjął mahometanizm i stał się Turkiem.
Prezbiterium – część kościoła w której mieści się ołtarz, krucyfiks, hostia i tabernakulum. Zakończone jest prostą ścianą lub wielobocznie;
Przerzucinóżka – oszust, wydrwigrosz, zdrajca. W Słowniku Jana Mączyńskiego, w Królewcu Anno Domini 1564 wydanym, ów tłumaczy go tak: „Który umie ludzi przez nogę przerzucać, zdradzać”
Prześladek – zaliż nie foremniejsze, niźli „poszlaka” dzisiejsza?:)
Przyłbica – ruchoma zasłona na twarz, przymocowana do hełmu
Purgować – kiszki z łajna czyścić, laxować (Linde), wypróżnić

---  R  ---

Rajek – w dawnej polszczyźnie: swat
Rapa, ropa – tytuń tarty, tabaka francuska rozpowszechniona w Polsce za Sasów
Ręby – w dawnej polszczyźnie: ubiory kobiece
Rotunda – budowla na planie centralnym (koła); budowana od IX w. Rotunda może mieć jedną, dwie lub cztery apsydy a dach nad rotundą kryto namiotowym dachem lub kopułą;
Rozbark – w dawnej polszczyźnie: targowisko końskie
Rurmus – w dawnej polszczyźnie: wodociąg
Ruszyca – staropolska średniowieczna opłata zwyczajowa, składana królowej przez zabójcę niewiasty.
Rycerz – konny wojownik w ciężkiej zbroi, zazwyczaj służący królowi lub możnowładcy;
Rynsztunek – pełne uzbrojenie i wyposażenie rycerza

---  S  ---

Sadowina – w dawnej polszczyźnie owoce
Sapor – w kuchni staropolskiej: sos do mięsa albo ryby
Sejdak – dawny taniec wykonywany przez pana młodego
Sieża – dawny przyrząd do łowienia ryb
Skórznie (także skórnie) – staropolska nazwa butów skórzanych, zachodzących na goleń.
Smyczek – rodzaj lekkiej szabli węgierskiej
Soboty (podcienie) – daszki obiegające kościół na zewnątrz, kryte gontem;
Spaśne – nazwa dawnej opłaty za pastwisko leśne
Starbać się – chwiać się, toż samo „starbotać się”, jako u Skargi mamy, iże „... chory nogi włóczył, tylko się po udach starbocąc... „
Strażnica – wolnostojąca poza lub w obrębie murów wieża służąca do obserwacji okolicy
Strop – drewniany sufit często kryty polichromią;
Sygnaturka – wieżyczka na dachu lub wieży świątyni zawierająca małe dzwony (tzw. sygnaturki) oraz chorągwią z datą budowy kościoła;
Synagoga – świątynia wyznawców Judaizmu;
Szancmaster – w wojsku polskim XVI wieku: oboźny
Szkaplerz – służy do ochrony barków
Szranki – płotek oddzielający dwóch szarżujących na siebie rycerzy podczas turnieju;

---  T  ---

Tabernakulum – od XV w. w kościele katolickim niewielka szafka umieszczona w ołtarzu, w której przechowuje się konsekrowane hostie;
Takty – w dawnej polszczyźnie: kryminał, sąd kryminalny
Taran – ogromna belka lub pień drzewa służący do wyważania bram i drzwi oraz kruszenia murów;
Tarcza – służy do obrony
Tasz – buda kramarska , stawiana w miastach i wsiach podczas jarmarków i odpustów
To jeno zadatek – to tylko zaliczka
Tołombas – wielki bęben turecki wojskowy z dzwonkami
Trebusz – machina miotająca pociski na znaczne odległości, charakteryzująca się dużą celnością;
Treptuch – żłób przewoźny z płótna rozpinanego na palikach, używany w XVIII wieku w Polsce w czasie podróży.
Trząsk – trucht, a trząskiem jadący czyli truchtem. Nawiasem określenie wielce zasadne, jeśli zważyć, że przodkowie nasi anglezowania w jeździe nie znali i jaki taki w tym trząsku sielnie sempiterną po kulbace zamiatał...:)
Trzewiczki – buty rycerskie
Trzy drewna – w dawnej polszczyźnie: szubienica
Tuł – toż samo co kołczan, sajdak
Turniej rycerski – zawody, w których rycerze walczą ze sobą, używając broni turniejowej (tępej i lekkiej), aby się popisać zręcznością i siłą;
Turodny – czyli „tu porodzony”; autochton, tubylec, miejscowy. Spomina Jakub Żebrowski „Turodnego boga ołtarz”, a przy tym turodnym oczywiści przecie i turodak, takoż turodzic. . .
Tuzinek – nazwa stosowana w polszczyźnie XVI – XVIIw na określenie lichego sukna
Twardościec (a odeń i twardousty) – koń o twardym pysku, co objaśnień wymaga słów kilku... Owoż przodkowie nasi wielekroć większych i okrutniejszych zażywali wędzideł, co nieomal wierzchowcowi upornemu umiały języka zgnieść, a i niemal żuchwy wywichnąć, temuż jeśli ów na taką i komendy srogość głuchym pozostawał, twardośćcem go zwano, w czym i złość czuć ludzką, ale i niejakiego szacunku prześladek:)

---  U  ---

Ubraniec – w dawnej polszczyźnie: giermek
Udzierka – w dawnej polszczyźnie: utarczka, bitwa
Ułąfa – (z tureckiego) – w XVI wieku tak czasem określano żołnierski żołd.
Umalić – toż samo, co umniejszyć... 
Urbanitki – inaczej Klaryski
Urzecha – w dawnej polszczyźnie: miejsce opuszczone przy oraniu.
Usilstwo – termin dawnego prawa polskiego, oznaczający wymuszenie.
Usterk, ustyrk – potknięcie, szwank jaki... U Lindego przywołane: prowadził go na drogę, nie narażając na żaden usterk... Od tegoż i czasownik stosowny „usterkać się” np. o koniu, że na czterech nibyż nogach a cięgiem się jeno usterka. . .
Uwielżyć – choć tegoż najwięcej pojmowano z zaimkiem zwrotnym „się” rzecz odnosząc do czyjej własnej osoby luboż stanu rzeczy... „Bo uwielżyło się aż do niebios miłosierdzie twoje”(Psałterz Floriański). Jest i temu bliskie słówko, co dziś więcej jaką adoracyję znaczy, przecie to od tegoż się wiedzie, że kto kogo uczynił (choćby jeno w swych oczach) wielkim, wywyższył, uwiększył, czyli: Uwielbił

---  W  ---

Wały – kamienne lub ziemne umocnienia otaczające zamek bądź obóz;
Wandel – w dawnej polszczyźnie: grzywna, kara pieniężna
Wardęga – bydło, dobytek (w rozumieniu żywiny) W Psałterzu Puławskim „... a wardęgi jich nie umniejszył”
Wieża bramna – wieża obronna z bramą wjazdową, umocniona i dobrze strzeżona, często wyposażona w bronę i most zwodzony;
Wieża oblężnicza – wysoka, drewniana konstrukcja na kołach, dzięki której oblegający mogli przypuścić atak na mury obronne i czasami wedrzeć się na nie;
Więźba – konstrukcja dachu obiektu, zazwyczaj trójkątna, ale zdarzają się więźby w kształcie trapezu;
Woźnik – w dawnej polszczyźnie: koń roboczy dworski albo koń zaprzęgowy
Wrotny – w dawnej polszczyźnie: stróż przy bramie, odźwierny
Wstępień – znów nam tu znaczeń tłumaczyć przyjdzie kilku... Najpierwsze, że przybysz jaki z krainy inszej, teraz nań byśmy imigrant rzekli, aliści też i przechodzień jaki, co nie tyleż o ulicznego idzie, co w szerszej mierze: o wędrowca... W Biblijej Leopolity czytamy napomnienie Boże: „Ziemia ta moja jest, a wy jesteście wstępniowie i pielgrzymy”. Aliści będzie i wstępień jako adept jaki, nowicjusz w swem dziele czy rzemiośle, zasię na koniec przyjdzie nam go mieć za męża niemajętnego, co się do zasobnej był wżenił familii... Grzegorz Knapski[1564 – 1683] tak o tym pisze: „Wstępień mąż, gołota w dom majętnej żony wstępujący”. 
Wybieglec – apostata, odszczepieniec
Wyleganiec – dziecię męskie nieślubne, bękart... „Nie wnidzie wyleganiec, jenże jest s sprosnej niewiasty urodzon” – czytamy w Biblii Królowej Zofii

---  Z  ---

Zakaszubić się – odgrodzić się od świata, odizolować... jako u Wacława Potockiego mamy: „... jako się raz w swej budzie zawarł, zakaszubił
Zakrystia – w kościele katolickim i ewangelickim boczna dobudówka do prezbiterium, w których kapłani i ministranci przygotowują się do Mszy Św. lub wierni załatwiają sprawy urzędowe;
Zalotne – w dawnej polszczyźnie: dar składany narzeczonej przez przyszłego męża
Zaśniat luboż i zaśniad – płód znaczyło niedonoszony; Szymon Syreński[1540 – 1611], takoż i spominany Knapski podają iże „zaśniad inni zaparzyskiem zową”... Zawartka luboż i zawiartka – zawierucha, wichura. Mamyż u x. Wujka przestrogę, iże „będzie to dzień mgły i zawartki”, takoż i u Wacława Potockiego „Taż szarga, taż zawartka, też wiatry, te wały... „; „Zawichrzy i srogą zawiartką okurza”.
Zawierszenie – sklepienie, zwieńczenie
Zawiewka – dwojakiego była znaczenia: w najpierwszem gdy czytamy u Chrościckiego „zdradziwszy, umknął na morską zawiewkę”, to o sztormie jaki tu idzie.
Zbroja – uzbrojenie ochronne rycerza
Kreator stron internetowych - strona bez programowania